تیپ های گیاهی و شکل زیستی گیاهان مراتع آلپی سبلان در استان اردبیل

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی مرکزتحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان اردبیل.

2 دانشیار گروه مرتع و آبخیزداری دانشکده فن آوری کشاورزی دانشگاه محقق اردبیلی.

3 استار یار پژوهشی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع ایران.

4 کارشناس ارشد موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع ایران (دانشجویی مقطع دکترا محیط زیست دانشگاه تهران).

چکیده

      مراتع آلپی دامنه­های سبلان به لحاظ برخورداری از جریان­های اقلیمی مرطوب سرد سیبری، هیرکانی و مدیترانه­ای، تیپ­های گیاهی و عناصر رویشی متنوعی برخوردار است که در این تحقیق عمده­ترین تیپ­های گیاهی و شکل­های زیستی گیاهان تشریح گردیده است. تفکیک تیپ­های گیاهی بر اساس ریختار ظاهری گونه­های شاخص، اسامی تیپ‌ها بر اساس گونه‌ غالب مشخص شده است و سطح تیپ‌ها به تفکیک بر حسب هکتار برآورد گردیده است. در مجموع پنج تیپ عمده گیاهی شامل: Astragalus aureus- Alopecurus textilis - Festuca ovina ، در حدود ارتفاعی2500تا3350 متری دامنه­های شمالی سبلان. Astragalus cardachrum- Alopecurus textilis -Festuca ovina در حدود ارتفاعی 2800 تا 3750 متری در دامنه­های جنوبی سبلان، Astragalus sp- Festuca ovina - Trifolium repens در حدود ارتفاعی 2600 تا 3300 متری، Festuca sulcata - Alopecurus textiles - Carex sp. در حدود ارتفاعی 3200 تا 3700 متری از دامنه‌های مشرف به کوه هرم به خود اختصاص داده است و تیپ گیاهی Festuca ovina - Carex sp. در ارتفاع 3220 تا 3450 متر از سطح آب­های آزاد در دامنه‌های شرقی سبلان واقع شده است. از نظر شکل زیستی گیاهان، همی­کریپتوفیت­­ها و ژئوفیت­ها،بترتیپ فراوانترین شکل زیستی گیاهان منطقه می­باشد. پر واضح است که با بررسی و شناخت گروه­های اکولوژیک گیاهی در مناطق آلپی سبلان، توان اکولوژیک این رویشگاهها بهتر توصیف شده و نتایج حاصله، به واقعیت موجود در رویشگاهها عینیت بیشتری خواهد بخشید و در حفظ و نگهداری آنها موثر خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


تیپ­های گیاهی و شکل زیستی گیاهان مراتع آلپی سبلان در استان اردبیل

  جابرشریفی[1]*، اردوان قربانی[2]، محمد فیاض[3]،پروانه عشوری[4]

تاریخ دریافت: 10/03/94          تاریخ پذیرش: 15/02/95

 چکیده

      مراتع آلپی دامنه­های سبلان به لحاظ برخورداری از جریان­های اقلیمی مرطوب سرد سیبری، هیرکانی و مدیترانه­ای، تیپ­های گیاهی و عناصر رویشی متنوعی برخوردار است که در این تحقیق عمده­ترین تیپ­های گیاهی و شکل­های زیستی گیاهان تشریح گردیده است. تفکیک تیپ­های گیاهی بر اساس ریختار ظاهری گونه­های شاخص، اسامی تیپ‌ها بر اساس گونه‌ غالب مشخص شده است و سطح تیپ‌ها به تفکیک بر حسب هکتار برآورد گردیده است. در مجموع پنج تیپ عمده گیاهی شامل: Astragalus aureus- Alopecurus textilis - Festuca ovina ، در حدود ارتفاعی2500تا3350 متری دامنه­های شمالی سبلان. Astragalus cardachrum- Alopecurus textilis -Festuca ovina در حدود ارتفاعی 2800 تا 3750 متری در دامنه­های جنوبی سبلان، Astragalus sp- Festuca ovina - Trifolium repens در حدود ارتفاعی 2600 تا 3300 متری، Festuca sulcata - Alopecurus textiles - Carex sp. در حدود ارتفاعی 3200 تا 3700 متری از دامنه‌های مشرف به کوه هرم به خود اختصاص داده است و تیپ گیاهی Festuca ovina - Carex sp. در ارتفاع 3220 تا 3450 متر از سطح آب­های آزاد در دامنه‌های شرقی سبلان واقع شده است. از نظر شکل زیستی گیاهان، همی­کریپتوفیت­­ها و ژئوفیت­ها،بترتیپ فراوانترین شکل زیستی گیاهان منطقه می­باشد. پر واضح است که با بررسی و شناخت گروه­های اکولوژیک گیاهی در مناطق آلپی سبلان، توان اکولوژیک این رویشگاهها بهتر توصیف شده و نتایج حاصله، به واقعیت موجود در رویشگاهها عینیت بیشتری خواهد بخشید و در حفظ و نگهداری آنها موثر خواهد بود.

کلمات کلیدی : علفزارهای آلپی، عناصر رویشی، گیاهان ژئوفیت، گیاهان همی­کریپتوفیت، اردبیل.

 

 

 

 


مقدمه

       شناخت عناصر رویشی گیاهان در شناخت اکوسیستم­هااهمیت بسزایی دارد، به دلیل این که وجود عناصر رویشی متنوع، نشان از پتانسیل بالای منطقه است. مطالعاتی که تا کنون در خصوص پوشش گیاهی و فلورستیک سبلان انجام گرفته می­توان به مورد زیر اشاره کرد:

    در بررسی پوشش گیاهی دامنه­های شمالی سبلان مجموعاً 470 گونه گیاهی مربوط به 255 جنس و60 تیره شناسایی شده که تیره­ پروانه واران با 70 گونه، تیره مرکبان با 64 گونه و تیره گندمیان با 58 گونه بزرکترین تیره­های گیاهی آن منطقه محسوب می­شوند­ (4). در بررسی تنوع گیاهی و فرم رویشی چمنزارهای کوهستانی منطقه اردبیل، نتایج آن نشان داده که شکل رویشی گونه­ها در ترکیب پوشش گیاهی، بترتیب همی کرپیتوفیت 75 درصد، ژئوفیت­ها (گیاهان غده­ای و پیازدار)3 درصد، تروفیت­ها 19 درصد، کامافیت­ها 3 درصد بوده است، در همی کرپیتوفیت و ژئوفیت­ها وجود اندام­های زیر زمینی قابل ملاحظه­ای مانند ریشه­های بسیار بلند و ساقه­های زیر زمینی و غده­ها، به گیاهان مذکور امکان می­دهد که در فصل نامساعد باقی بمانند و به زندگی خود ادامه بدهند (6 و 7). در بررسی شناخت مناطق اکولوژیک محدوده نقشه چهار گوش اردبیل (شیت شماره NJ 39-5)، تیپ­های گیاهی منطقه اردبیل و آستارا تفکیک نمودند، و نتایج آن نشان داد که در ارتفاعات فوقانی (از 2800 متربه بالا) دامنه­های شمالی سبلان، گون­های بالشتکی به کلی حذف شده و گونه دم روباهی (Alopecrua textilis L.) جایگزین گردیده است (8). همچنین در طرح تحقیقاتی دیگری تحت عنوان شناخت مناطق اکولوژیک کشور (استان اردبیل) نتایج نشان داده که تیپ گیاهیFestuca sulcata - Alopecurus textiles - Carex sp. گسترده­ترین تیپ گیاهی در ارتفاعات فوقانی سبلان است (9). در بررسی رسته بندی گروه­های مختلف گیاهی با توجه به متغیرهای محیطی در مانداب­های شیب­های شمالی و شرقی سبلان در استان اردبیل، نتایج نشان داده که در ارتفاع 1800 تا 2900 متر از سطح آبهای آزاد در جنب دریاچه­ها و برکه­های کوهستانی که دارای آب راکد و یا جاری هستند، گونه­های مانندCarex divisa Huds.,  Equisetumarvense L., Hipporis vulgaris L., Potamogetonetum nodosus Viv. به صورت جامعه گیاهی دیده می­شود (10).  در بررسی فلوریستیک و جغرافیای گیاهی منطقه نیمه آلپی کرسنک شهرکرد را در استان چهارمحال و بختیاری، نتایج تحقیقات ایشان نشان داده که 75 درصد عناصر شناسایی شده جزو عناصر رویشی منطقه ایران و تورانی هستند و تنها 3 و 2 درصد عناصر شناسایی شده، به ترتیب به مناطق اروپا-سیبری و مدیترانه­ای مربوط هستند .دلیل فراوانی عناصر ایرانی-تورانی می­تواند دوری این منطقه از مناطق رویشی دیگر باشد. عناصر مشترک ایران و تورانی و مدیترانه­ای 1/6 درصد و ایرانی-تورانی و اروپا-سیبری 2 درصد عناصر شناسایی شده را به خود اختصاص دادند همچنین نتایج نشان داد که همی کریپتوفیت­ها 60 درصد شکل زیستی را به خود اختصاص دادند که   نشان دهنده اقلیم سرد کوهستانی است (5). در بررسی ارتباط بین عوامل محیطی و پوشش گیاهی ماندابهای شیب­های جنوبی کوهستان البرز غربی، نتایج تحقیقات نشان داده که با افزایش ارتفاع، گونه­های گیاهی با فرم زیستی ژئوفیت­ها و گونه­های اندمیک افزایش داشتند، ولی pHوECخاک کاهش داشتند (15). در نتایج بررسی تنوع گیاهی رویشگاه­های ماندابی استیپ­های خشک شیب­های جنوبی البرز در ایران، چنین آمده که زیستگاه اصلی در منطقه عبارتند از علفزارهای مرطوب، تالاب­ها، برکه­ها و رودخانه­ها بودند، محاسبات فراوانی گونه­ها نشان داد که 226 گونه گیاهی جمع­آوری شده حدود 70 درصد آن در کمتر از 10 درصد سایت­ها پیدا شدند. بالاترین درصد فراوانی در سراسر سایت­ها به ترتیب مربوط به گونه­های:Carex orbicularis, Juncus inflexus, Mentha longifolia  و  articulatus  Juncusبوده است (16). همچنین در تحقیق جوامعگیاهیچمنزارهای شمالغربیمنطقهچالدران در آذربایجان غربی نتایج نشان داده که تعداد۸۳ گونهدرداخلپلات­هامشاهدهشدندکهمتعلقبه۶۷جنسو۲۶خانوادهبود،ازنظرشکلزیستی نیزهمیکریپتوفیت­ها۷۱درصد،تروفیت­ها۲۳درصدو ژئوفیت­ها۶درصدترکیبگیاهیچمنزارهارا تشکیل دادند (1).مطالعاتیرادرزمینةاثرعواملمختلفاقلیمی، خاکیوتوپوگرافیبرپوششگیاهیمراتعمرکزیآرژانتینانجام گرفته،نتایج نشاندادهکهعلاوهبرمتغیرارتفاع،عناصرغذاییخاک درپراکنشگیاهاننقشمهمیدارند(14). در تحقیق شکلزیستیوپراکنشجغرافیاییفلور در منطقهکوه­میانآزادشهر در استانگلستان نتایج نشان داده که، از نظر پراکنش جغرافیاییگونه­هایگیاهیمتعلقبهمنطقهاروپا- سیبریوپروانسهیرکانی درمنطقهموردمطالعهغلبهداشتهوعناصررویشینواحیچندمنطقه­ای (اروپا-سیبری،ایران-تورانی،مدیترانهای،ایران-آناتولیوپونتیک)،ناحیهاروپا-سیبریوایران- تورانی،ناحیهاکسین-هیرکانیدرمراتببعدیقرارمی­گیرند (6). پوشش گیاهی ارتفاعات سیاهلان در البرز مرکزی را مطالعه نمودند، نتایج تحقیقات آنها نشان داد که در

 

 مجموع 245 گونه در این منطقه شناسایی شده که متعلق به 42 تیره و 169 جنس بودند. از نظر شکل زیستی شامل: 5درصد فانروفیت،2درصد ژئوفیت، 72درصد همی‌کریپتوفیت، 2درصد کامفیت، 14درصد تروفیت، 4درصد همی ‌کریپتوفیت-هلوفیت، 1درصد تروفیت-هلوفیت بودند. از دید جغرافیای گیاهی این منطقه در ناحیه ایرانو- تورانی قرارگرفته است که تعداد قابل توجهی از گونه‌­ها (147 گونه) صرفا متعلق به این ناحیه هستند (2).

    این مقاله برگرفته از طرح تحقیقاتی است از سال 89 تا 91 در استان اردبیل انجام گرفته است(8). از آنجای که شناخت و بررسی عناصر گیاهی موجود در یک منطقه به عنوان مطالعه زیر بنایی برای سایر علوم محسوب می­شود. بدلیل صعب العبور بودن و ارتفاع زیاد منطقه مورد مطالعه، کمتر کسی به آن توجه کرده و مطالعات اندکی در این مناطق انجام گرفته است. لذا تشریح تیپ­های گیاهی، گونه­های شاخص و شکل رویشی گیاهان موجود در ارتفاعات کوهستان سبلان مورد توجه قرار گرفت، امید است به توان با بررسی دقیق این منطقه در تقویت بانگ اطلاعات علمی جغرافیای طبیعی کشور و کمک به برنامه­ریزی برای حفاظت از اکوسیستم­های طبیعی کشور گامی برداشت.

مواد و روش ها

موقعیت و مشخصات منطقه مورد مطالعه.

     منطقه مورد بررسی در ناحیه شمال شرقی ایران در شیب­های شمالی و شرقی کوهستان سبلان در موقعیت°47 ، 23َ تا°48 ،َ 42 طول شرقی و° 37 ،َ55 تا °38،  َ 53 عرض شمالی، از ارتفاع 2500 تا 3500 متری بالاتر از سطح دریای آزاد واقع شده است (شکل1)، اقلیم منطقه براساس طبقه­بندی آمبروژه نیمه مرطوب سرد تا فرا سرد است. میانگین بارندگی سالانه براساس مدل گرادیان ارتفاع و افزایش بارندگی به تناسب آن حدود 620 میلی متر و  بیشترین بارش در فصل پائیز و زمستان، به صورت برف می­باشد، پوشش گیاهی منطقه چمنزار(meadows) و تورب­زار، خاکهای قهوه­ای روشن و تیره، فراوانترین نوع خاک منطقه است که در دامنه­های شمالی، شمال شرقی و دامنه­های غربی سبلان همراه با توف و ماسه سنگهای آتشفشانی گسترش دارد (4).

شکل 1- تیپ مرتعی ارتفاعات فوقانی( 3250 متری) دامنه­های شمالی سبلان.

 

 


روش تحقیق

      به منظور مطالعه تیپ­های گیاهی و عناصر رویشی گیاهی غالب در تیپ­ها در ارتفاعات (آلپی) سبلان، ابتدا تیپ های گیاهی با عملیات پیمایشی شناسایی و موقعیت آنها برروی نقشه پایه (1:50000) انتقال یافت. سپس مطالعه تیپ‌های گیاهی و تعیین گونه‌های غالب و همراه بر اساس ریختار ظاهری (Physiognomy) با استفاده از روش نمونه گیری سیستماتیک- تصادفی با نمونه گیری 100 نقطه­ای، استفاده از ترانسکت قدمی، محدوده تیپ­ها، مورد بررسی قرار گرفت (12)، به منظور کاستن خطاهای مرزبندی تیپ­های گیاهی، با تصاویر ماهواره‌ای تطبیق داده شد، در مرحله بعدی به منظور کنترل اطلاعات و هماهنگی با نقشه‌های تولید شده گروههای دیگر، نقشه تیپ‌­بندی با  نقشه‌های کاربری اراضی، خاک و ژئو مورفولوژی کنترل گردیده است، اسامی تیپ‌ها بر اساس گونه‌ غالب و همراه با روش نامگذاری دو اسمی یا بعضاً سه اسمی مشخص شده است و سطح تیپ‌ها به تفکیک بر حسب هکتار برآورد گردیده است. با توجه به اینکه هر تیپ گیاهی معرف یک آشیان اکولوژیک محسوب می­شود، در نتیجه فهرست گیاهی از گونه‌های شاخص و کلیدی موجود در عرصه هر یک از تیپ‌ها شناسایی شد، گونه­های که در عرصه قابل شناسایی نبودند نمونه­های گیاهی تهیه و بعد از خشک و پرس شدن در هرباریوم مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان اردبیل با استفاده از منابع گیاهشناسی موجود (3، 11، 16، 18 ) نمونه­ها مورد شناسایی قرار گرفت. همچنین براساس سیستم طبقه­بندی رانکیر (17) شکل زیستی گیاهان مورد بررسی قرار گرفت.

نتایج

     تیپ­گیاهیAstragalus aureus- Alopecurus textilis - Festuca ovina   نشانه روی نقشه As.au-Al.te-Fe.ov، این تیپ گیاهی به مساحت 54/12925هکتار در دامنه تغییرات ارتفاعی 2500 تا3350 متری از سطح آب­های آزاد در اقلیم نیمه‌مرطوب با میانگین بارندگی سالانه 470 میلی‌متر واقع شده است (شکل 3). شیب اراضی در مناطق گسترش این تیپ گیاهی از بین 20 تا 60 درصد متغیر است. این تیپ تقریباً همگن بوده و بدلیل بهره برداری مفرط، گونه مهاجم مثل Cirsium lappaceum در برخی از قسمتهای این تیپ مشاهده می­شود. گرایش مرتع در این تیپ بسوی قهقرا است و نیاز مبرم به قرق و تقویت دارد. مهمترین گونه‌های همراه این تیپ گیاهی عبارتند از:

تیپ گیاهی Astragalus cardachrum- Alopecurus textilis -Festuca ovina نشانه روی نقشه As.ca-Al.te-Fe.ov

       این تیپ گیاهی به مساحت 51/4897 هکتار در دامنه تغییرات ارتفاعی حدود 2800 تا 3750 متری از سطح آب­های آزاد در دامنه های جنوبی سبلان با اقلیم نیمه ‌مرطوب تا نیمه خشک با میانگین بارندگی سالانه بین400 تا 550 میلی‌متر گسترش دارد
 (شکل3). بدلیل آفتاب­گیر بودن این تیپ از تیپ­های سمت شمالی خشک تر و طول دوره گلدهی گیاهان بیشتر است، بدین جهت علاوه بر دامداری، زنبورداری نیز در این منطقه از رونق خوبی برخودار است. مهمترین گونه‌های همراه این تیپ گیاهی عبارتند از:

 

Potentilla  bifurca L.

Dactylis glomerata L.

Achillea millefolium L.

Scorzonera radicosa Boiss.

Festuca sylvatica (Pall.) Vill.

Achillea vermicularis Trin.

Senecio vernalis Waldst.  & Kit.

Lotus corniculatus L.

Agropyrum  tauri Boiss. & Bal.

Trifolium montanum L.

Lotus  gebelia Vent.

Asperula  glomerata (M. B.) Griseb.

Trifolium pratense L.

Medicago  sativa L.

Astragalus  effusus Bunge.

Agropyron repens (L.) P.Beauv.

Nepeta  racemosa Lam.

Astragalus savallanicus Podlech.

 

Papaver  orientalisL.

Bromus tomentellus Boiss.

 

Plantago  atrata Ten.

Carex stenophylla Wahlenb.

 

تیپ گیاهی Astragalus sp.- Festuca ovina - Trifolium repens نشانه روی نقشه As.sp.-Fe.ov-Tr.re

مساحت این تیپ گیاهی 98/1459 هکتار در دامنه تغییرات ارتفاعی 2600 تا 3300 متر از سطح آب­های آزاد، در اقلیم نیمه‌ مرطوب و میانگین بارندگی سالانه در حدود 450 تا 500 میلی‌متر گسترش یافته­اند (شکل3). میانگین پوشش گیاهی آن از 65 تا 100 درصد متغیر است. این تیپ گیاهی بر روی کوهها با قلل مدور متشکل از سنگهای آهکی و بعضاً مارنی آهکی و خاکهای لیتوسول و ریگوسول آهکی گسترش دارد. در برخی مناطق بخصوص دامنه‌های شمالی و شرقی از تراکم گون کاسته شده به صورت موضعی در مساحت­های 1 تا 5 هکتاری به صورت پراکنده گون از ترکیب پوشش گیاهی حذف شده است. این گونه مناطق را دامداران عشایر غجر می­نامند، معمولاٌ قبل از چرا علوفه آن را درو می‌کنند و برای ذخیره زمستانی نگهداری می­کنند. مالکیت این گونه مراتع تقریباً مفروض است. از گونه­های جنگلی مثل ولیک Crataegus sp.، آلوچة وحشی Prunus sp. و سیاه تلو Paliurus spina- christi نیز مشاهده می‌شود. مهمترین گونه‌های همراه این تیپ گیاهی عبارتند از:

 

Prunus  spinosa L.

Koeleria cristata Pers.

Agropyrum  intermedium (Host) P. Beauv.

Secale  cereale L.

Medicago  minima (L.) L. ex Bartal.

Agropyrom tauri Boiss. & Bal.

Secale  montanum Guss.

Medicago radiata

Bromus tomentellus Boiss.

Trifolium montanumL.

Medicago  sativa L.

Dactylis glomerata L.

Trifolium   subterraneum L.

Melica  persica Kunth

Hordeum  violaceum Boiss. & Hohen.

Trifolium pratense L.

Paeonia  wittmanniana.

Hypericum perforatum L.

 

Paliurus  spina-christi Miller.

Hypricum  perforatum L.

 

تیپ گیاهی Festuca sulcata - Alopecurus textiles - Carex sp.  نشانه روی نقشه Fe.su- Al.te- Ca.sp. این تیپ در ارتفاعات کوه سبلان و دامنه‌های مشرف به آن در بخشهایی از کوه هرم، قوشاگل، مسیر پناهگاه و غرب پناهگاه به خود اختصاص داده است (شکل3). مساحت این تیپ گیاهی حدود 34/11345 هکتار و عرصه استقرار این تیپ گیاهی در دامنه تغییرات ارتفاعی حدود 3200 تا 3700 متر از سطح آب­های آزاد، اقلیم نیمه‌مرطوب و میانگین بارندگی سالانه در حدود 700 میلی‌متر بیشتر بصورت برف می­باشد، دوره یخبندان طولانی بوده و دوره فعالیت حیاتی گیاهان معمولاٌٌ کوتاه می­باشد. زادآوری گونه­ها اغلب به صورت غیر جنسی است. مهمترین گونه‌های همراه این تیپ گیاهی عبارتند از:  

 

Oxytropis aucheri Boiss.

Carex stenophylla Wahlenb.

Agropyron imbricatum Roemer & Schultes

Phleum alpinum L.

Carum caucasicum (M. B.) Boiss.

Alchemilla caucasica Buser

Plantago atrata Ten.

Dactylis glomerata L.

Anemone ficarioides

Poa bulbosa L.

Didymophysa aucheri Boiss.

Arabis caucasica Willd.

Poa nemoralis L.

Erysimum caespitosum DC.

Asperula glomerata (M. B.) Griseb.

Potentilla argaea Boiss.

Festuca rubra L.

Astragalus effuses

Potentilla hololeuca Boiss.

 Festuca sylvatica (Pall.) Vill.

Astragalus odoratus Lam.

Potentilla porphyrantha Juz.

Galium verum L.

Astragalus aureusWilld.

Sedum tenellum M. B.

Gentiana pontica Soltokovic

Astragalus rostratus C.A.Mey.

Sesleria phleoides Stev.

Koeleria eriostachya  Panc.

Astragalus savallanicus Podlech.

Trifolium montanumL.

Lotus corniculatus L.

Bellis perennis L.

Trifolium pratenseL.

Lotus gebelia Vent.

Bromus tomentellus Boiss.

 

Medicago sativa L.

Campanula gilliatii Milne-Redhead

 

Melilotus officinalis Pall.

Campanula stevenii M. B.

 

 

 

تیپ گیاهی Festuca ovina - Carex sp.  نشانه روی نقشه Fe.ov-Ca.sp.

        این تیپ نیز همانند تیپ قبلی، ویژه ارتفاعات بوده و در دامنه تغییرات ارتفاعی 3220 تا 3450 متر از سطح آب­های آزاد در دامنه‌های شرقی سبلان، بخشهایی از کوه هرم، قوشاگل و مسیر شرقی پناهگاه را در بر می­کیرد (شکل­3). مساحت این تیپ گیاهی 47/1896 هکتار و اقلیم منطقه نیمه ‌مرطوب سرد تا فرا سرد با میانگین بارندگی حدود 600 تا700 میلی‌متر می‌باشد، شیب اراضی در مناطق گسترش این تیپ گیاهی از 30 تا90 درصد متغیر است. یکی از عواملی که باعث شده این تیپ از مرتع نسبتاً سالم بماند، طولانی بودن یخبندان و دیرذوب شدن برف‌ها، سرمای زودرس و عدم دسترسی آسان به آن مناطق است، مهمترین­گونه‌های همراه این تیپ گیاهی عبارتند از:


Koeleria eriostachya  Panc.

Campanula stevenii M. B.

Achillea millefolium L.

Phleum alpinum L.

Carum caucasicum (M. B.) Boiss.

Agropyrom intermedium (Host) P. Beauv.

Plantago atrata Ten.

Didymophysa aucheri Boiss.

Agropyrom pectiniforme Roemer & Schultes.

Potentilla argaea Boiss.

Draba bruniifolia Stev. Subsp. bruniifolia

Alchemilla caucasica Buser

Potentilla hololeuca Boiss.

Erysimum caespitosum DC.

Anemone caucasica Willd. Ex Rupr

Potentilla porphyrantha Juz.

Festuca rubra L.

Arabis caucasica Willd.

Sedum tenellum M. B.

Festuca sulcata Beck

Astragalus savalanicus

Sesleria phleoides Stev.

Festuca sylvatica (Pall.) Vill.

Bellis perennis L.

Taraxacum officinalis

Gagea bulbifera (Pall.) Schultes & Schultes

Bromus tomentellus Boiss.

 

Gentiana pontica Soltokovic

Campanula gilliatii Milne-Redhead

 

 شکل زیستی گیاهان

       شکل زیستی گیاهان در چگونگی گذر از شرایط نامساعد محیطی در ارتفاعات سبلان بشرح زیر است: 3/79درصد گیاهان همی­

کریپتوفیت­ها، 2/9درصد به گیاهان­ژئوفیت­ها، 9/6 درصد به گیاهان کاموفیت­ها و 6/4 درصد به گیاهان­ تروفیت­ها  تعلق داشت (شکل 2) .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل2- نمودار شکل زیستی گروه­های اکولوژیک گیاهی ارتفاعات سبلان.

 

 

 

 

 

 

 

شکل4-تصویری از مراتع ارتفاعات فوقانی دامنه جنوبی سبلان در منطقه آلوارس در ارتفاع 3000 متری

 

 

شکل3- نقشه تیپ­های گیاهی منطقه سبلان و محدوده باند قرمز تیپ­های گیاهی آلپی سبلان است.

 

 

 

 

 

 

 

شکل5-تصویری از مراتع آلپ دامنه شرقی سبلان و تصویر مجری طرح ( نگارنده اول مقاله ).

 


بحث و نتیجه گیری

مراتع ارتفاعات سبلان بدلیل قرار گرفتن در طلاقی بین جریانات اقلیمی سیبری از ناحیه شمال، هیرکانی از ناحیه شرق و مدیترانه­ای از ناحیه غرب، عناصر رویشی گیاهی آنها بویژه در ارتفاعات فوقانی جلوه­ای خاصی دارد، سنوزی­های بهاری و تداوم رویش گیاهان تا آخر تابستان از ویژه گیهای آن منطقه

 

 است(4). حضورگروه گیاهان چمنزارهای مرطوب و نیمه مرطوب( Wet meadows) با غالبیت گونه­های  Alopecurus textiles ،,Festuca sulcata Festuca rubra ،Festuca ovina، Trifolium montanum، Trifolium repens از ارتفاع 2500 تا 3800 متر از سطح دریای آزاد، بویژه در شیب­های شمالی و شرقی سبلان نشان از پتانسیل بالای منطقه است (10)، به لحاظ دسترسی سخت و استفاده محدودتر (دو تا سه ماه در سال) گونه­های گیاهی در مرحله کلیماکس به وفور قابل مشاهده است. به طوری که گون­های بالشتکی خاردار (Astragalus cardachrum و Astragalus aureus) حذف شده و گونه Alopecurus textiles جایگزین آن شده است. در برخی از تیپ­ها شرایط مرطوب تورب­زار محیا شده است در این گونه تیپ­ها، گونه­هایBlysmus campressus L(Panzer) Subsp.campressus., Eremopoa persica (Trin)Roshev., Carex strigosa L.، Erysimum caespitosum DCغالب بوده و معرف این نوع تیپ­ها می­باشد. این گروه از گیاهان از ارتفاع 2200 تا3000 متر از سطح دریا آزاد، در چمنزارهای تخت سر کوه­ها، گودی­های توپوگرافی و یا در دره­های U شکل قابل مشاهده است (9). تورب­زار­ها نسبت به چمنزارهای مرطوب از ذخیره رطوبتی بیشتری برخوردار بوده و دوره طولانی­تری از زمان باقی می­ماند، بعلت پائین بودن دما، تجزیه لاشبرگها  دیرتر انجام پذیرفته و انباشته می­گردد لذا خاک بستر این جوامع غنی از ماده آلی است. مشابه این نتیجه، در بررسی اکولوژی ماندابهای شیب جنوبی البرز مرکزی، جامعه شناسی گیاهی آن مناطق را به دو گروه کلی شامل ماندابهای آبزی و نمزار تفکیک نموده است، در میان گروه بزرگ نمزارها سه زیر گروه اصلی: چشمه سارها (Spring)، تورب­زارها ( Mire) و چمنزارهای مرطوب (Wet meadow) تشخیص داده شده­اند (16)، که تا حدودی با نتایج این تحقیق مطابقت دارد.  تیپ گیاهی Festuca sulcata-Alopecurus textiles - Carex sp. که ویژه ارتفاعات فوقانی سبلان است (10). از نظر شکل زیستی گیاهان، همی­کریپتوفیت­­ها و ژئوفیت­ها، بترتیپ فراوان­ترین شکل زیستی گیاهان منطقه سبلان می­باشد. فراوانی گیاهان همی­کریپتوفیت و ژئوفیت­ها در یک منطقه نشان دهنده اقلیم سرد و کوهستانی می­باشد (13)، این نظر با توجه به نتایج بدست آمده یعنی غالبیت عنصر گیاهی همی­کریپتوفیت­­ها و ژئوفیت­ها و حاکم بودن اقلیم سرد و کوهستانی درمنطقه سبلان، کاملاٌ مطابقت دارد. همچنین در چمنزارهای شمال­غربیمنطقهچالدران در استان آذربایجان غربی و در مانداب­های شیب جنوبی البرز مرکزی، میزان همیکریپتوفیت­ها و ژئوفیت­ها در ترکیب پوشش گیاهی عنصر غالب گزارش نموده­اند (1 و 16). در مجموع عناصر رویشی گیاهی در رویشگاه­های مرتعی سبلان، به عنصر رویشی اروپا-سیبری و ایران­و تورانی تعلق دارد، مشابه این نتایج در گزارش مطالعات انجام گرفته آن منطقه با استناد به این که منطقه سبلان در تلاقی جریانات اقلیمی سیبری، هیرکانی و اندکی مدیترانه­ای می­باشد، بنابراین عنصر رویشی آن اروپا-سیبری و ایران­و تورانی قید شده است (4 و 10). پر واضح است که با بررسی و شناخت گروه­های اکولوژیک گیاهی در ارتفاعات فوقانی، توان اکولوژیک این رویشگاهها بهتر توصیف شده و نتایج حاصل به واقعیت موجود در رویشگاهها عینیت بیشتری خواهد بخشید و در شناسایی قابلیت­ها، حفظ و نگهداری آنها موثر خواهد بود.

 

References

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

  1. Akbarlou, M., A, Sepehri., H. Ejtehadi. & M, Mesdaghi., 2009.  Study on different utilization methods on forege production of mountain meadous. The Scientific and Research Journal of Iranian Range Management Society, 3 (1):17-28. (In persian).
  2. Ahvazi, M., V.A. Müzaffarian., M.M Charkhchian., F. Mojab &  Khalighi., 2010. A short survey on the flora of Siahlan mountain (Ghazvi-Iran). Iranian Journal of biologiya. 23(3):376-388. . (In persian).
  3. Amini Rad, M & J, Sharifi., 2013.  New report of Carex diandra Schrank  (Cyperraceae) From Iran. Journal of Botanica, 19 (1): 54-56.
  4. Javanshir, A., 1989. Sabalan Rangeland Ecology studies, University of Tabriz and Jahad Sazandegi,. Tabriz, 120 . (In persian).
  5. Jahanbakhsh, P., A, Ebrahimi., F, Tarnain., 2011. Investigation on the geographical distribution and life form of plant species in sub alpine zone Karsanak region. / Shahrekord, Taxonomy and Biosystematics, (7): 1-11.
  6. Sharifi, J., 1998. An investigation on plant diversity and life forms of Ardebil meadows. Periodic Journal of Pajouhesh Sazandegi, (33): 26-31. (In persian).
  7. Sharifi, J & Y, Rostami Kia., 2009. Vegetation Types of Ardebil & Astra Area,. Research Institute of Forests and Rangelands Publishers,, Tehran. 84 pp. (In persian).
  8. Sharifi, J., M. Faiiaz., Y. Rostami Kia., F. Azimi & P.  Ashori., 2009. Ecological  Regions of Iran (Vegetation Types of Ardabil province). Research Institute of Forests and Rangelands Iran,, Final report. 120 pp. (In persian).
  9. Sharifi, J., A. Jalili., Sh. Gasimov., A. R. Naqinezhad & A. A. Imani., 2013. Ordination of Ecological species group in relation to environmental varibles in the northern and eastern slopes of Sabalan mountains. // Natural Environment, Natural Resources Journal, Iran., 66 (1): 37-48. (In persian).
  10. Sharifi, J., A. Jalili., Sh. Gasimov., A. R. Naqinezhad & F. Azimi Motem., 2012. Study on floristic, life form and plant chrology of wetlands in northern and eastern slopes of Sabalan Mountains. Iranian Journal of  Taxonomy and Biosystematics, 4 (10): 20-40. (In persian).
  11. Mozaffarian, V. 2007. A Dictionary of Iranian Plant Names. Farhang Moaser Publishers,, Tehran. 671 pp. (In persian).
  12. Mesdaghi, M. 2015. Range management in Iran (Third Edition). Industrial University Sajjad Press. Khorasan Razavi. 326 pp. (In persian).
  13. Archibold, O.W., 1995. Ecology of world vegetation. Champmun and Hall Inc. Iondon. 509pp.
  14. Cantero, J.J ., 2003. Species richness, alien species and plant traits in central Argentine Mountain Grasslands. Vegetation Science, 14: 129-136.
  15. Kamrani, A,. A. Jalili, A.R. Naqinezhad, F. Attar, A.A. Maassoum & S.C.Shaw., 2011. Relationships between environmental variables and vegetation across mountain wetland sites, N. Iran. Biologia 66(1):76-87.
  16. Naqinezhad, A.R., A. Jalili, F. Attar, A.Ghahreman, B.D. Wheeler, J.G.Hodgson,  S.C. Shaw & A. Maassoumi., 2009. Floristic characteristics of the wetland sites on dry southern slopes of the Alborz Mts., N. Iran: The role of altitude in floristic composition. Flora, 204: 254-269.
  17. Rechinger, K. H., 1963- 2005. Flora Iranica (ed.) voles,1-176. Akademische Druk-u verlagsanstalt, Graz.
  18. Raunkiaer, C., 1934. The life forms of plants and statistical plant geography. Charendon Press, Oxford.
  19. Takhtajan, A., 1986. Floristic regions of the word, University of California Press. Berkley, Los Angeles, London. 522 pp.