تاثیر بهره برداری به روش تیغ زنی در ادامه ی حیات و زادآوری کتیرای گون سفید (Astragalus gossypinus Fischer.)

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار پژوهشی بخش تحقیقات منابع طبیعی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اصفهان، ایران

2 مربی پژوهشی بخش تحقیقات منابع طبیعی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اصفهان، ایران

چکیده

چکیده
کتیرا یکی از محصولات فرعی مهم و صادراتی مراتع استان اصفهان می‌باشد که از گونه Astragalus gossypinus استحصال می­گردد. استفاده بی رویه و ناصحیح، در سال های اخیر موجب تخریب گسترده رویشگاههای طبیعی این گیاه شده است. این تحقیق به منظور بررسی تأثیر بهره­برداری، در ادامه حیات و زادآوری گونه مذکور در منطقه یحیی آباد نطنز از 1379 شروع و تا سال 1385 ادامه یافت. در این پژوهش از آزمون اسپلیت پلات بر پایه بلوک­های کامل تصادفی تحت تیمار تعداد تیغ (2 و 3 تیغ در هر پایه) و دفعات برداشت در سال (2، 4 و 6 نوبت) با 3 تکرار استفاده گردید. کرت های آزمایش شامل30 بوته که برای اولین بار مورد بهره‌برداری قرار می­گرفتند بودند. در این کرت­ها میزان محصول، درصد تلفات بوته در اثر بهره­برداری، وزن هزار دانه و تاج پوشش بوته­ها اندازه­گیری و نتایج حاصل آنالیز گردید. نتایج نشان داد که بهره­برداری، روی درصد تاج پوشش گونه تأثیر منفی داشته و رشد را محدود می سازد. همینطور تعداد تیغ (2 و 3 تیغ) روی تولید محصول اثر معنی­دار ندارد. در مجموع با توجه به درصد تلفات بوته، تیمارهای دو تیغ و چهار مرتبه برداشت در طول دوره بهره­برداری توصیه می­گردد.

کلیدواژه‌ها


 

 

مقدمه

بهره­برداری از محصولات فرعی جنگل و مرتع از گذشته بسیار دور انجام می‌شده است (18). در زمان ساسانیان استفاده از فراورده های گیاهان دارویی و صنعتی رواج داشته و در این زمان بوده که از تیغ­زدن گون، کتیرا استخراج و علاوه بر مصرف داخلی به چین هم صادر شده است (1). از جمله محصولات فرعی جنگل و مرتع، گیاهان دارویی و صنعتی می‌باشند که برای درمان بیماری‌ها و صنایع مختلف کاربرد فراوان دارند (14). از جمله گونه‌های مهم مرتعی، گون‌ها می‌باشند که تقریباً در اکثر مناطق کوهپایه‌ای و کوهستانی کشور دیده می‌شوند و نقش عمده‌ای را در حفاظت از خاک ایفا می‌کنند (7). یکی از فرآورده­های مهم دارویی و صنعتی مراتع کشور، کتیرا است که از تیغ­زنی گون‌های مولد کتیرا بدست می‌آید (2). نام کتیرا (Tragacanth) از ترکیب دو لغت یونانی tragos به معنای بز و akantha به معنای شاخ گرفته شده است و آن بدلیل تشابه شکل ظاهری کتیرا به شاخ بز می‌باشد. کتیرا از بوته های کوچک جنس گون که بصورت گسترده در بیابان های خشک و کوهستان های مناطق جنوب غربی آسیا از پاکستان تا یونان و بخصوص در ایران و ترکیه یافت می شود استحصال می­گردد (17). تولید عمده کتیرا از مناطق خشک و کوهستانی ایران است ( حدود 70 درصد). 50 سال پیش، ایران بیش از 4000 تن کتیرا صادر می کرد اما در دهه­های 1970 و 1980 این مقدار بدلائل مختلف بطور چشمگیری کاهش یافت (3). در حال حاضر، میزان صادرات کتیرای ایران به بازار جهانی کمتر از 500 تن در سال است (8). بهره برداری فقط روی بوته های سالم و میان سال به بالا صورت می‌گیرد. بنابراین گونه‌ای که شاداب و حداقل دارای 300 سانتی‌متر مربع تاج پوشش باشد در اولویت بهره‌برداری قرار دارد. بهره برداری در فصل پائیز ممنوع است و حداکثر باید تا پایان شهریور ماه خاتمه یابد (11). قطع تاج پوشش گونها برای بهره­برداری ممنوع است (16).کتیرا در صنایع داروسازی، نساجی، کاغذسازی، آرایشی و بهداشتی مورد استفاده قرار می­گیرد (15). کتیرا کمی ملین و مسهل است و معده را تقویت می­کند و به دلیل تسکین داروهای گرم، این داروها را با کتیرا می­خورند. همچنین کتیرا به صورت مخلوط با لعاب ها و داروهای مناسب، برای زخم ها و دردهای چشم و ورم ملتحمه مفید است (1). در استان اصفهان گونه های مولد کتیرا وجود دارند. بطوری‌که گونه A.gossypinusمساحتی حدود 829898 هکتار و گونه های A. parrowianus، A. keyserlingii و A. sofficus، 2527751 هکتار از اراضی مرتعی استان را به خود اختصاص داده‌اند. علاوه بر گونه‌های ذکر شده گونه های دیگری نیز وجود دارند که کتیرا تولید می­کنند ولی از نظر اقتصادی در اولویت بهره­برداری قرار ندارند. ارزش اقتصادی محصول کتیرا، بهره­برداری از گون‌های مولد را امری اجتناب‌ناپذیر ساخته است (9). بنابراین با توجه به ارزش اقتصادی و حفاظتی گون‌های مولد کتیرا، لازم است برای حفظ بقا و زادآوری آنها اقدام جدی صورت گیرد (6). یکی از عوامل مهم نابودی گون­های مولد کتیرا، بهرهبرداری غیراصولی از آنها می­باشد (12).

Asadian و Barati (2006) اثر دفعات و نحوه تیغ زنی در زمانهای مختلف بر میزان استحصال کتیرا در گون سفید (Astragalusgossypinus) را بررسی و دریافتند که دفعات تیغ زنی و اهمیت زمان دوم تیغ زنی و روش تیغ زنی عمودی در میزان استحصال کتیرا بی تاثیر است(4). همچنین Asadian et al., (2008) اثر و نحوه تیغ زنی در زمان های مختلف بر میزان کتیرای گون زرد (A.parrowianus) را بررسی کردند. نتایج نشان داد که بین یک بار و دو بار تیغ زنی اختلاف معنی دار در تولید کتیرا دیده نمی شود(5).

 هدف از انجام این تحقیق، بررسی تأثیر بهره برداری بر روی ادامه حیات و زادآوری‌گونه Astragalus gossypinus در استان اصفهان می‌باشد.

 

مواد و روش­ها

این تحقیق در منطقه روستای یحیی آباد شهر نطنز در سال های 1379 تا 1385 انجام شد. از نظر اقلیمی براساس تقسیم بندی گوسن، دارای اقلیم نیمه بیابانی خفیف می‌باشد.در این تحقیق از طرح اسپلیت پلات بر پایه بلوکهای کامل تصادفی تحت تیمار تعداد تیغ (شیارهای ایجادشده روی گیاه)، شامل 2 تیغ، 3 تیغ و تعداد برداشت شامل 2، 4 و 6 نوبت برداشت و شاهد (بدون برداشت) با سه تکرار استفاده گردید. هر کرت شامل 30 بوته بود که برای اولین بار مورد بهره­برداری قرار می­گرفتند. جهت بهره برداری در سال 1379 ابتدا بوته­های مناسب انتخاب گردیدند. این بوته­ها حداقل 300 و حداکثر 400 سانتیمتر مربع تاج پوشش داشتند. در 25 خرداد سال 1380، کنار بوته­ها (اغلب در جهت شمالی برای جلوگیری از تابش مستقیم نور خورشید) چاله­هایی به عمق 20-15 سانتیمتر ایجاد شد. سپس از تیر ماه بهره‌برداری شروع و تا شهریور ادامه داشت. در سال 1384 دومین مرحله بهره­برداری با ایجاد چاله­ها در اواخر خرداد آغاز گردید و تا شهریور ادامه داشت. محصول هر بوته به ­طور جداگانه در ظرف­های پلاستیکی جمع­آوری و پس از توزین، محصول یک کرت محاسبه گردید. پس از اولین بهره­برداری در هر سال در پایان دوره رشد رویشی و زایشی، تعداد بوته­های هر کرت که در اثر بهره­برداری خشک شده بودند، شمارش و درصد تلفات بوته محاسبه گردید. تاج پوشش گونه­های مختلف از سال 1380 تا 1385 پس از رشد کامل با اندازه‌گیری قطر کوچک و بزرگ محاسبه شد. پس از اولین بهره­برداری، بذر گونه مورد مطالعه در مرحله رسیدگی، جمع­آوری و وزن هزار دانه آن بدست آمد. در این تحقیق برای آنالیز نتایج از نرم­افزار آماری SAS و MSTATC استفاده گردید.

نتایج

نتایج حاصل از آنالیز واریانس مرکب داده ها نشان داد که اختلاف بین سال ها، تعداد برداشت، اثر متقابل برداشت و تیغ و اثر متقابل سال و برداشت روی تاج پوشش در سطح احتمال یک درصد معنی دار است(جدول 1). میانگین های تاج پوشش در سال های مختلف با آزمون دانکن در سطح احتمال یک درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. همانگونه که در جدول 2 دیده می­شود بالاترین درصد تاج پوشش با میانگین 886 سانتیمتر مربع مربوط به سال ششم است. مقایسه میانگین ها تحت تیمار تعداد برداشت در سال نشان داد که بیشترین تاج پوشش متعلق به تیمار شاهد (بدون برداشت) با 681 سانتیمتر مربع است (جدول 3).


 

جدول 1- آنالیز واریانس مرکب اثرات سال، تعداد تیغ و برداشت روی تاج پوششA. gossypinus

منابع تغییرات

درجات آزادی

میانگین مربعات

F

تعداد تیغ

1

19/100004

ns44/0

خطا

2

12/228766

-

سال

5

38/16687927

**06/3068

سال × تیغ

5

11/5832

ns07/1

تعداد برداشت

3

28/378076

**75/34

برداشت × تیغ

3

94/588849

**12/54

سال × برداشت

15

41/42162

**87/3

سال × تیغ × برداشت

15

29/15345

ns41/1

خطا

20

24/5439

-

ns: اختلاف معنی دار نیست.                          **: اختلاف در سطح 1 درصد معنی دار است.

 

جدول 2- مقایسه میانگین اثر سال روی تاج پوشش گونه A. gossypinus

ردیف

تیمار

میانگین(2cm)

1

سال اول

f425

2

سال دوم

e505

3

سال سوم

d597

4

سال چهارم

c693

5

سال پنجم

b805

6

سال ششم

a886

*: میانگین ها با آزمون دانکن در سطح احتمال 1 درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. میانگین هایی که دارای حرف مشترک هستند از نظر آماری اختلاف معنی دار ندارند.

 

 

 

 

جدول 3- مقایسه میانگین اثر برداشت روی تاج پوشش گونه A. gossypinus

ردیف

تیمار

میانگین(2cm)

1

شاهد (بدون برداشت)

a681

2

دو بار برداشت

b653

3

چهار بار برداشت

b636

4

 شش بار برداشت

b636

*: میانگین ها با آزمون دانکن در سطح احتمال 1 درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. میانگین هایی که دارای حرف مشترک هستند از نظر آماری اختلاف معنی دار ندارند.

 

 

میانگین­های اثر متقابل تیغ و برداشت روی تاج پوشش با آزمون دانکن در سطح احتمال یک درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. همانگونه که در جدول 4 دیده می شود بالاترین درصد تاج پوشش با میانگین 724 سانتیمتر مربع به تیمار شاهد با 3 تیغ مربوط می گردد که با سایر تیمارها اختلاف معنی دار دارد.

 

 

جدول 4- مقایسه میانگین اثر  متقابل تیغ و برداشت روی تاج پوشش گونه A. gossypinus

ردیف

تیمار

میانگین(2cm)

1

شاهد و سه تیغ

a724

2

شش بار برداشت و دو تیغ

b655

3

دو بار برداشت و دو تیغ

bc653

4

دو بار برداشت و سه تیغ

bc653

5

چهار بار برداشت و دو تیغ

c638

6

شاهد و دو تیغ

c638

7

چهار بار برداشت و سه تیغ

c635

8

شش بار برداشت و سه تیغ

d618

*: میانگین ها با آزمون دانکن در سطح احتمال 1 درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. میانگین هایی که دارای حرف مشترک هستند از نظر آماری اختلاف معنی دار ندارند.

 

 

میانگین­های اثر متقابل سال و برداشت روی تاج پوشش با آزمون دانکن در سطح احتمال یک درصد مورد مقایسه قرار گرفتند(جدول 5). بالاترین درصد تاج پوشش با میانگین 964 سانتیمتر مربع به تیمار شاهد و سال ششم مربوط می‌گردد که با سایر تیمارها اختلاف معنی دار دارد. کمترین درصد تاج پوشش به تیمارهای چهار و شش بار در سال اول بهره برداری تعلق دارد.

 

 

جدول 5- مقایسه میانگین اثر  متقابل سال و برداشت بر روی تاج پوشش گونه A. gossypinus

تیمار

میانگین

 تیمار

میانگین(2cm)

شاهد سال ششم

a964

شاهد سال سوم

j616

دو بار سال ششم

b884

دو بار سال سوم

j601

چهار بار سال ششم

c851

شش بار سال سوم

j588

شش بار سال ششم

d838

چهار بار سال سوم

j585

شاهد سال پنجم

e835

شاهد سال دوم

k522

دو بار سال پنجم

f802

دو بار سال دوم

k511

شش بار سال پنجم

g792

شش بار سال دوم

l494

چهار بار سال پنجم

g791

چهار بار سال دوم

l493

شاهد سال چهارم

h713

شاهد سال اول

m436

دو بار سال چهارم

i692

دو بار سال اول

m430

شش بار سال چهارم

i688

شش بار سال اول

n418

چهار بار سال چهارم

i680

چهار بار سال اول

n417

*: میانگین ها با آزمون دانکن در سطح احتمال 1 درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. میانگین هایی که دارای حرف مشترک هستند از نظر آماری اختلاف معنی دار ندارند.

 

 

آنالیز واریانس عملکرد محصول بدست آمده از گونه A. gossypinus(جدول 6) نشان داده است که تعداد تیغ همچنین اثر متقابل تعداد برداشت و تیغ برای تولید محصول اختلاف معنی دار ندارند. ولی بین تعداد برداشت های انجام شده اختلاف در سطح یک درصد معنی دار است.

 

 

جدول 6- مقایسه آنالیز واریانس عملکرد محصول گونه A. gossypinus در سال 1381

منابع تغییرات

درجات آزادی

میانگین مربعات

F

تکرار

2

628/137

ns5377/1

تعداد تیغ

1

226/252

ns8180/2

خطا

2

505/89

-

تعداد برداشت

2

783/1788

**1123/6

برداشت × تیغ

2

755/123

ns4281/0

خطا

8

035/289

-

ns: اختلاف معنی دار نیست. **: اختلاف در سطح 1 معنی دار است.

 

 

بالاترین میزان تولید محصول با میانگین 25/72 گرم در 30 بوته در تیمار شش نوبت برداشت در سال 1381 بدست آمده است که با تیمار چهار نوبت برداشت با میانگین 32/49 گرم اختلاف معنی دار ندارد(جدول 7).

 

 

جدول 7- مقایسه میانگین های عملکرد محصول در نوبت های مختلف بهره برداری در سال 1381

ردیف

تیمار

میانگین(گرم در 30 بوته)

1

شش نوبت بهره برداری

a25/72

2

چهار نوبت بهره برداری

ab32/49

3

دو نوبت بهره برداری

b67/38

*: میانگین ها با آزمون دانکن در سطح احتمال 1 درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. میانگین هایی که دارای حرف مشترک هستند از نظر آماری اختلاف معنی دار ندارند.

 

 

آنالیز واریانس وزن هزار دانه A. gossypinus(جدول 8) نشان داده است که تعداد تیغ همچنین تعداد برداشت روی وزن هزار دانه تأثیر و اختلاف معنی دار ندارند. ولی اثر متقابل تعداد برداشت و تعداد تیغ در سطح پنج درصد معنی دار است. میانگین های وزن هزار دانه با آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. همانگونه که در جدول 9 دیده می شود بالاترین وزن هزار دانه با میانگین 954/4 گرم در تیمار  شاهد (بدون برداشت) و سه تیغ بدست آمده است که با تیمارهای اثر متقابل شش مرتبه برداشت و سه تیغ، چهار مرتبه برداشت و دو تیغ، دو مرتبه برداشت و دو تیغ و شاهد دو تیغ اختلاف معنی دار ندارد.

 

 

جدول 8- آنالیز واریانس وزن هزار دانه گونه A. gossypinus در سال 1380

منابع تغییرات

درجات آزادی

میانگین مربعات

F

تکرار

2

204/0

20/34

تعداد تیغ

1

004/0

ns72/0

خطا

2

006/0

-

تعداد برداشت

3

082/0

ns27/1

برداشت × تیغ

3

254/0

*95/3

خطا

12

064/0

-

ns: اختلاف معنی دار نیست.**: اختلاف در سطح 1 درصد معنی دار است.

 

جدول 9- مقایسه میانگین وزن هزار دانه گونهA. gossypinus در تیمار های مختلف

ردیف

تیمار

میانگین(گرم)

1

شاهد × دو تیغ

abc72/4

2

دو مرتبه برداشت × دو تیغ

abc779/4

3

چهار مرتبه برداشت × دو تیغ

ab907/4

4

شش مرتبه برداشت × دو تیغ

cd504/4

5

شاهد × سه تیغ

a954/4

6

دو مرتبه برداشت × سه تیغ

d337/4

7

چهار مرتبه برداشت × سه تیغ

bcd6/4

8

شش مرتبه برداشت ×  سه تیغ

ab913/4

*: میانگین ها توسط آزمون دانکن در سطح احتمال 5 درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. میانگین هایی که دارای حرف مشترک هستند از نظر آماری اختلاف معنی دار ندارند.

 

آنالیز واریانس عملکرد محصول بدست آمده از گونه A. gossypinus در سال 1384(جدول 10) نشان داده است که اثر تعداد تیغ روی محصول معنی دار نیست. ولی اثر تعداد برداشت و اثر متقابل برداشت و تیغ بر روی تولید محصول در سطح یک درصد معنی دار است.

 

جدول 10- مقایسه آنالیز واریانس عملکرد محصول گونه A. gossypinus در سال 1384

منابع تغییرات

درجات آزادی

میانگین مربعات

F

تکرار

2

65/14

06/3

تعداد تیغ

1

28/71

ns90/14

خطا

2

78/4

-

تعداد برداشت

2

54/3165

**77/53

برداشت × تیغ

2

14/734

**47/12

خطا

8

86/58

-

ns: اختلاف معنی دار نیست.                          **: اختلاف در سطح 1 درصد معنی دار است

 

 

میانگین­های عملکرد محصول در برداشت های مختلف با آزمون دانکن در سطح احتمال یک درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. همانگونه که در جدول 11 دیده می شود بالاترین میزان تولید محصول با میانگین 74/129 گرم در تیمار شش نوبت برداشت بدست آمده است.

 

 

جدول11- مقایسه میانگین های عملکرد محصول گونه A. gossypinusدر برداشت های مختلف سال 1384

ردیف

تیمار

میانگین(گرم در 30بوته)

1

دو نوبت بهره برداری

c542/84

2

چهار نوبت بهره برداری

b247/114

3

شش نوبت بهره برداری

a742/129

*: میانگین ها با آزمون دانکن در سطح احتمال 1 درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. میانگین هایی که دارای حرف مشترک هستند از نظر آماری اختلاف معنی دار ندارند.

 

 

میانگین های عملکرد محصول تحت اثر متقابل تعداد تیغ و تعداد برداشت با آزمون دانکن در سطح احتمال یک درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. بالاترین میزان تولید محصول با میانگین 5/144 گرم در تیمار شش نوبت برداشت و دو تیغ بدست آمده است(جدول 12).

 

 

جدول 12- مقایسه میانگین اثر متقابل تعداد تیغ و تعداد برداشت روی عملکرد محصول گونه A. gossypinus

ردیف

تیمار

میانگین(گرم در 30 بوته)

1

دو مرتبه برداشت × دو تیغ

d860/79

2

چهار مرتبه برداشت × دو تیغ

bc14/110

3

شش مرتبه برداشت × دو تیغ

a5/144

4

دو مرتبه برداشت × سه تیغ

cd223/89

5

چهار مرتبع برداشت × سه تیغ

b353/118

6

شش مرتبه برداشت × سه تیغ

b983/114

*: میانگین ها با آزمون دانکن در سطح احتمال 1 درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. میانگین هایی که دارای حرف مشترک هستند از نظر آماری اختلاف معنی دار ندارند.

 

آنالیز واریانس تلفات بوته در سال های مختلف نشان می دهد که در سال های 1381 تا 1385 بین تعداد برداشت (نوبت های بهره برداری)و بین میانگین های اثر متقابل تعداد تیغ و تعداد برداشت در سال های 1382 تا 1384 اختلاف معنی دار در سطح احتمال یک درصد وجود دارد(جدول 13).

 

 

جدول 13- آنالیز واریانس تلفات بوته (درصد) گونه A. gossypinusدر سالهای 81 تا 85

منابع تغییرات

درجات آزادی

میانگین مربعات

81

82

83

84

85

تکرار

2

26/10

24/1

48/2

72/0

25/2

تعداد تیغ

1

ns72/11

ns46/0

ns18/4

ns39/2

ns86/9

خطا

2

39/12

86/11

35/4

28/1

23/3

تعداد برداشت

3

**80/1302

**28/1043

**76/888

**14/852

**02/410

تیغ × برداشت

3

ns18/30

**21/15

**15/24

**85/20

ns90/13

خطا

12

01/14

16/3

88/2

05/3

29/6

ns: اختلاف معنی دار نیست.**: اختلاف در سطح 1 درصد معنی دار است.

 

 

میانگین­های تلفات بوته در برداشت های مختلف در سال های 1381 تا 1385 با آزمون دانکن در سطح احتمال یک درصد مورد مقایسه قرار گرفتند (جدول 14). همانگونه که در این جدول دیده می­شود بالاترین میزان تلفات بوته در تیمار شش مرتبه برداشت رخ داده است که میانگینهای تلفات بوته در سال­های 1381 تا 1385 بترتیب 8/41، 44، 44، 44، و 47 درصد می­باشد.

 

 

جدول 14- مقایسه میانگین اثرات متقابل تعداد برداشت و تیغ بر درصد تلفات گونه A. gossypinus

سال

تیمار

81

82

83

84

85

 

میانگین

میانگین

میانگین

میانگین

میانگین

شاهد

c5/6

d7/12

d9/14

d5/15

c3/27

دو مرتبه برداشت

b26

c4/28

c5/29

c8/28

b6/37

چهار مرتبه برداشت

b7/30

b9/34

b8/34

b56/34

b40

شش مرتبه برداشت

a8/41

a44

a44

a44

a47

*: میانگین ها توسط آزمون دانکن در سطح احتمال 1 درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. میانگین هایی که دارای حرف مشترک هستند از نظر آماری اختلاف معنی دار ندارند.

 

 

میانگین­های تلفات بوته در اثر متقابل تعداد برداشت و تعداد تیغ در سال های 1382 تا 1384 با آزمون دانکن در سطح احتمال یک درصد مورد مقایسه قرار گرفتند (جدول 15). بالاترین میزان تلفات بوته در سال های 1382 تا 1384 بترتیب 6/45، 3/46 و 3/46 درصد می باشد.

 

 

جدول 15- مقایسه میانگین اثرات متقابل تعداد برداشت و تیغ بر درصد تلفات گونه A. gossypinus

سال

تیمار

82

83

84

 

میانگین

میانگین

میانگین

شاهد ×  دو تیغ

e99/11

f9/14

e1/16

دو مرتبه برداشت × دو تیغ

c3/30

d7/31

c31

چهار مرتبه برداشت × دو تیغ

b9/35

c5/36

c2/35

شش مرتبه برداشت × دو تیغ

a4/42

b7/41

b8/41

شاهد × سه تیغ

e4/13

f9/14

e9/14

دو مرتبه برداشت × سه تیغ

d5/26

e3/27

d6/26

چهار مرتبه برداشت × سه تیغ

b9/33

cd1/33

c88/33

شش مرتبه برداشت × سه تیغ

a6/45

a3/46

a3/46

*: میانگین ها توسط آزمون دانکن در سطح احتمال 1 درصد مورد مقایسه قرار گرفتند. میانگین هایی که دارای حرف مشترک هستند از نظر آماری اختلاف معنی دار ندارند.

 


بحث و نتیجه­گیری

کتیرا یکی از محصولات فرعی مراتع ایران است که به دلیل کم توجهی در سال های اخیر، از نظر تولید و صادرات وضع مطلوبی ندارد. بطوری که در دهه 1330، سالانه چهار هزار تن کتیرا صادر می شده که اکنون به کمتر از هزار تن رسیده است (1). طبق آمار غیر رسمی در سال 1392، سه میلیون و 580 هزار دلار صادرات کتیرا از ایران به کشور های اتحادیه اروپا از جمله ایتالیا، آلمان و فرانسه ثبت شده است (13). سال 1392، بیش از 105 هزار و سال 1391، حدود 119 هزار کیلوگرم کتیرا از استان اصفهان به کشورهای اتحادیه اروپا از جمله ایتالیا،آلمان و فرانسه و همچنین هند،چین،هنگ کنک و ویتنام صادر شده است. سال 1392 حدود 150 تن کتیرا از رویشگاههای طبیعی استان اصفهان در شهرستان­های نایین، چادگان، تیران، سمیرم، اردستان، خوانسار، شهرضا، نطنز، لنجان، نجف­آباد و خوانسار برداشت شده است (10). لذا با توجه به اهمیت و جایگاه کتیرا در کشور و بخصوص استان اصفهان، بایستی بهره­برداری علمی و اقتصادی از این گیاه مشخص و معرفی گردد. بدین سبب در این تحقیق تعداد و روش برداشت کتیرا و تاثیر آن روی زنده­مانی و عملکرد محصول مورد مطالعه قرار گرفت.

بررسی آمار و نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد که گونه A. gossypinus در سال ششم دارای بالاترین درصد تاج پوشش می باشد (جدول 2) و تعداد برداشت بر روی تاج پوشش گیاه تأثیر دارد بطوریکه حداکثر تاج پوشش در تیمار شاهد حاصل شده است. و سه تیمار برداشت دیگر با یکدیگر اختلاف معنی دار ندارند (جدول 3). بنابراین این گونه حتی با دو بار برداشت هم تحت تأثیر قرار گرفته و رشد آن کاهش می یابد. علاوه بر این اثر متقابل تیغ و برداشت (جدول 4) نشان دهنده این موضوع است که با افزایش تعداد برداشت ها و تیغ، گیاه تحت تأثیر سو قرار گرفته و رشد تاج پوشش کاهش می یابد. همچنین این موضوع برای اثر متقابل سال و برداشت (جدول 5) هم صدق می نماید و همچنان تیمار شاهد دارای بالاترین درصد تاج پوشش می باشد. آنالیز واریانس عملکرد محصول گونه A. gossypinus در سال 81 بیانگر این مطلب است که تعداد تیغ روی عملکرد محصول اختلاف معنی دار ندارد. نوبت های مختلف بهره برداری از گیاه اختلاف بسیار معنی دار نشان می دهند و حداکثر محصول در تیمار شش نوبت برداشت با میانگین 25/72 گرم بدست آمده است. که با میانگین 32/49 گرم محصول در چهار نوبت برداشت اختلاف معنی دار ندارد. بنابراین منطقی است که برای جلوگیری از صرف هزینه بیشتر و صدمه به گیاه برای بهره برداری روی بوته دو تیغ زده شود و چهار بار برداشت گردد. اثر متقابل برداشت و تیغ روی وزن هزار دانه بذر گیاه تأثیر دارند (جدول 8) و بالاترین وزن هزار دانه با میانگین 954/4 در تیمار شاهد (بدون بهره برداری) بدست آمده است که با تیمار چهار بار برداشت اختلاف معنی دار ندارد. بنابراین مشخص می گردد بهره برداری از این گونه زادآوری آن را تحت الشعاع قرار می دهد و در صورت بهره برداری نباید بیش از چهار نوبت برداشت صورت گیرد. آنالیز واریانس عملکرد محصول در سال 84 (جدول 10) نیز نشان می دهد که تعداد برداشت و اثر متقابل تیغ و برداشت روی عملکرد محصول تأثیر معنی دار دارند. بطوریکه حداکثر محصول در تیمار شش نوبت بهره برداری با میانگین 74/129 گرم و شش مرتبه برداشت و دو تیغ با میانگین 5/144 گرم بدست آمده است. در جدول 14 دیده می شود که حداکثر تلفات بوته در 5 سال متوالی در شش نوبت برداشت رخ داده است و اثر متقابل برداشت و تیغ (جدول 15) بیانگر این موضوع است که در سه سال متوالی حداکثر تلفات در تیمار شش مرتبه برداشت و سه تیغ حاصل شده است.

Asadian و Barati (2006) و همچنین Asadian et al., (2008)، نشان دادند که دفعات تیغ زنی بر میزان محصول کتیرا تاثیر گذار نیست و مقایسه میانگین تولید تحت تیمار تعداد برداشت معنی دار نبود. این در حالی است که در این تحقیق، تعداد و دفعات تیغ زنی بر میزان محصول کتیرا، موثر بوده و تعداد 4 بار برداشت به لحاظ اقتصادی و علمی توصیه شده است.

حفظ و نگهداری از گیاهان جنس گون در مراتع چه به لحاظ اقتصادی (استخراج کتیرا و استفاده از علوفه جهت چرای دام) و حفاظتی (جلوگیری از فرسایش آبی ) از جایگاه ویژه ای برخوردار است. افزایش قیمت کتیرا در سال های اخیر و توجه هرچه بیشتر بهره برداران به استخراج این ماده از گون های موجود در مراتع، موجبات انهدام گون های مولد کتیرا را فراهم نموده است. بنابراین در راستای بهره­برداری پایدار و اقتصادی از گونه­های مختلف گون و بخصوص گونه مورد مطالعه تعداد برداشت 4 نوبت در سال و تعداد 2 تیغ برای هر پایه توصیه می­شود.

References

1-Abdollah poor, M., 2014. Tragacanth product that culture must be revived. Iran's Islamic Republic News Agency.

2-Akbarian, M., 1999. Final report of tragacanth utilization in Yahya abad rangelands of Natanz, Natural recourses office of Isfahan.

3-Al-Tamimi, M., R. Palframan, J. Cooper, G. Gibson, & R. Rastall, 2006. In vitro fermentation of sugar beet arabinan and arabino-oligosaccharides by the human gut microflora.Jounal of Applied Microbiology 100(2): 407-414.

4-Asadian, Gh. & A. Barati, 2006. Investigation of effect of number and type of incision in different times on amount of gum tragacanth production in white milk-vetch (Astragalus gossypinus). Pajouhesh & Sazandegi 70: 40-33.

5-Asadian, Gh., N. Kolahchi, & M.R. Sadeghimanesh, 2008. An investigation on the effect and type of construct in different times on amount of gum tracaganth production in yellow milk-vetch (Astragalus parrowianus), Pajouhesh & Sazandegi 81: 170-175.

6-Bagherzadeh, K., 2000. Final Report of the National Plan of gum tragacanth-producing Astragalus Detection and diversity of the Isfahan province. Research institute of forests and rangelands Publications. Tehran, Iran.85pp. 

7-Eftekhari, M., 1999. Final report of Ecological regions, Research institute of forests and rangelands Publications. Tehran, Iran.150pp. 

8-FAO, 1995. Gums, resins and latexes of plant origin. (Non-wood forest products 6). FAO, Rome.

9-Heidari Poor, M., & H. Hosein Nejad, 1990. Study and utilization of tragacanth in Chehel Tan mountain. Natural recourses office of Isfahan. 122pp.

10-Jabal Ameli, A., 2013. Exchange technology three million dollars from the export of tragacanth. News Javan Journalist Club.

11-Karimi, H., 1992. Weather of Isfahan province, Management and Planning Organization. 157pp.

12-Maassoumi, A.A., 1986. The genus Astragalus in Iran, Research institute of forests and rangelands Publications. Tehran, Iran.

13-Maskooki, A.A., 2014. Iran is the world's largest exporter of tragacanth. Online news, news analysis of Iran.

14-Mozaffarian, V. 1996. A dictionary of Iranian plant names. Farhang Moaser publication. 596p.

15-Saeidfar, M., 1992. Final report of Ecological regions, Research institute of forests and rangelands Publications. Tehran, Iran.130pp.

16-Saffar, M.T., & S.M. Razavi, 1993. Project of gum tragacanth in Mousa Abad and Natanz. Administration of natural resources of Isfahan province. 98pp.

17-Whistler, R.L., 1993. Exudate gums. In R. L. Whistler & J. N. BeMiller (Eds.), Industrial gums, polysaccharides and their derivatives (pp. 309–339): Academic Press, San Diego.

18-Zargari, A., 1989. Medical Plants, Vol. 1. Publication of Tehran University. Tehran, Iran.